فرانسه یکی از مقاصد محبوب برای ادامه ی تحصیل در رشته های علوم پزشکی و سلامت شامل پزشکی، دندان پزشکی، داروسازی، فیزیوتراپی و مامایی در میان دانشجویان بین المللی است. کیفیت بالای آموزش، هزینه ی پایین تحصیل در دانشگاه های دولتی و اعتبار جهانی مدارک پزشکی فرانسه از دلایل این جذابیت هستند. در این مقاله، به شرایط ورود به این رشته ها، ساختار نظام آموزشی پزشکی در فرانسه، میزان شهریه، راه های افزایش شانس قبولی و نکات مهم برای دانشجویان ایرانی علاقه مند به این حوزه ها می پردازیم.
شرایط پذیرش در رشته های علوم پزشکی در فرانسه
مدرک تحصیلی و پیش نیازها: برای ورود به رشته های پزشکی و سلامت در فرانسه، داشتن دیپلم پایان تحصیلات متوسطه (معادل دیپلم دبیرستان یا پیش دانشگاهی) الزامی است. دانش آموزان فرانسوی پس از اخذ دیپلم دبیرستان (Baccalauréat) مستقیماً وارد فرایند پذیرش دانشگاهی می شوند. ایرانیان نیز باید معادل این مدرک را داشته باشند و معمولاً نیاز است مدارک تحصیلی خود را به تأیید و معادلسازی وزارت آموزش فرانسه برسانند.
سطح زبان فرانسه: تحصیل در رشته های پزشکی در فرانسه به زبان فرانسه انجام می شود و تسلط بالا به زبان برای درک دروس تخصصی و موفقیت در آزمون ها حیاتی است. معمولاً برای پذیرش در سال اول دانشگاه های دولتی فرانسه ارائه ی مدرک زبان در سطح B2 الزامی است. حتی برخی دانشگاه ها تأکید می کنند که داشتن سطح C1 برای فهم بهتر مطالب علمی توصیه می شود.
آزمون ورودی (کنکور) وجود ندارد، اما رقابت بسیار شدید است: برخلاف ایران که پذیرش رشته های پزشکی از طریق کنکور سراسری انجام می شود، در فرانسه برای ورود به سال اول رشته های علوم پزشکی آزمون ورودی مستقل برگزار نمی شود. یعنی شما با همان فرآیند عمومی پذیرش وارد سال اول “لیسانس علوم سلامت” می شوید و همه ی متقاضیان در سال اول پذیرفته می شوند (مشروط بر اینکه شرایط پذیرش دانشگاه را احراز کنند). اما نکته ی مهم این است که انتخاب واقعی و غربالگری اصلی در پایان سال اول دانشگاه صورت می گیرد. همه ی دانشجویان سال اول در یک ساختار رقابتی سخت مشغول به تحصیل می شوند و تنها درصد کمی از آنان مجوز ادامه تحصیل در رشتهٔ پزشکی یا رشته های مرتبط را کسب می کنند. به بیان دیگر، سال اول نقش یک فیلتر را دارد و دانشجویان باید در طی این سال در امتحانات و ارزشیابی های مربوطه نمرات بسیار بالا کسب کنند تا جزو ظرفیت پذیرش شده در سال دوم پزشکی، دندان پزشکی، داروسازی، مامایی یا فیزیوتراپی قرار گیرند. معدل و نمرات به همراه مصاحبه ها یا آزمون های تکمیلی تعیین می کند چه کسانی می توانند از سال دوم وارد رشتهٔ مورد نظر شوند. بنا بر آمارها، معمولاً کمتر از حدود ۲۰٪ دانشجویان سال اول موفق می شوند به سال دوم رشته های پزشکی و سلامت راه یابند؛ این نسبت بسته به دانشگاه و رشته قدری متفاوت است اما نشان دهنده ی رقابت سنگین در سال نخست است.
مسیرهای ورود به رشته های پزشکی: معرفی سیستم جدید PASS و LAS
از سال ۲۰۲۰ میلادی، سیستم ورود به رشته های علوم پزشکی در فرانسه دستخوش اصلاحات عمده ای شد. پیش تر دانشجویان می بایست در قالب دوره ای به نام )PACES سال اول مشترک رشته های علوم پزشکی) تحصیل کرده و در پایان آن در یک آزمون جامع شرکت می کردند. در سیستم جدید موسوم به Réforme de l’Entrée dans les Études de Santé (REES) مدل PACES حذف و دو مسیر جایگزین برای ورود به رشته های پزشکی و سلامت تعریف شده است:
- PASS (Parcours d’Accès Spécifique Santé) : در واقع یک سال تحصیلی متمرکز بر علوم سلامت است. شبیه همان سال اول سابق PACES است با این تفاوت که برنامه ی درسی آن شامل دروس پایه ی علوم پزشکی (زیست، شیمی، فیزیولوژی، علوم اجتماعی مرتبط با سلامت و غیره) به عنوان مجموعه دروس ماژور یا اصلی است و در کنار آن دانشجو باید یک مجموعه دروس ماینور یا فرعی غیرپزشکی را نیز بگذراند. این ماینور می تواند در حوزه های دیگر مورد علاقه ی دانشجو باشد مثلاً حقوق، زبان ها، علوم انسانی یا حتی سایر علوم پایه و هدف آن این است که اگر دانشجو پس از سال اول موفق به ورود به پزشکی نشد، امکان ادامه تحصیل در رشته ی دیگری را داشته باشد. در واقع PASS راه مستقیم تری به پزشکی محسوب می شود زیرا عمده تمرکز برنامه روی دروس علوم سلامت است. دانشجوی PASS در پایان سال باید حداقل ۶۰ واحد ECTS را بگذرانَد و نمرات بسیار خوبی کسب کند تا بتواند در رقابت ورودی رشته های پزشکی و مرتبط با پزشکی شرکت کند. نکته ی بسیار مهم این است که طبق قوانین جدید دانشجو تنها یک بار می تواند در PASS شرکت کند و حق تکرار این سال را ندارد؛ بنابراین در صورت عدم کسب امتیاز کافی برای ورود به سال دوم پزشکی یا رشته های مرتبط، دانشجو باید مسیر دیگری را دنبال کند. مثلاً تغییر رشته دهد یا وارد LAS شود که در ادامه توضیح می دهیم.
- LAS (Licence avec Option Accès Santé) : در این مسیر، دانشجو به جای گذراندن یک سال کاملاً متمرکز بر پزشکی، وارد یک دوره ی لیسانس عادی در یک رشته ی دانشگاهی دیگر می شود و در کنار دروس اصلی آن رشته، چند واحد محدود در زمینه علوم سلامت را به عنوان گزینه یا گرایش سلامت می گذراند. برای مثال، فردی که علاقه مند به پزشکی است اما همچنین در علوم زیستی یا شیمی قوی است، می تواند در رشته ی لیسانس بیولوژی ثبت نام کند و همزمان چند واحد مرتبط با مبانی علوم پزشکی را بردارد این می شود LAS در بیولوژی. یا یک دانشجوی قوی در ریاضیات می تواند در رشته ی ریاضی یا علوم مهندسی ادامه تحصیل دهد و در کنارش گزینه سلامت را داشته باشد. ایده LAS این است که دانشجو یک رشته ی اصلی غیربهداشتی (ماژور) را دنبال می کند و یک گرایش سلامت (ماینور سلامت) به آن اضافه می کند. پس از گذراندن حداقل ۶۰ واحد در این برنامه، دانشجو می تواند برای ورود به رشته های پزشکی و سلامت اقدام کند. در واقع در پایان سال اول یا دوم LAS (بسته به آمادگی دانشجو) امکان شرکت در پروسه ی انتخاب برای پزشکی وجود دارد. اگر در پایان سال اول موفق نشد، می تواند سال دوم لیسانس خود را ادامه دهد و مجدداً در پایان سال دوم یا حتی سوم اقدام به شرکت در رقابت پزشکی کند. مزیت LAS این است که دانشجو در صورت قبول نشدن در پزشکی، همچنان در یک رشته ی دیگر پیشرفت کرده و وقت او تلف نشده است؛ او می تواند لیسانس رشته ی انتخابی خود را تکمیل کرده و مدرک بگیرد یا حتی در حوزه دیگری حرفه ای شود. از سوی دیگر، تمرکز کمتر بر دروس پزشکی در سال اول ممکن است شانس قبولی را نسبت به PASS کاهش دهد، اما برای کسانی که علایق چندرشته ای دارند یا می خواهند ریسک را پخش کنند گزینه مطلوبی است.
دو بار شانس برای ورود به پزشکی:
سیستم جدید تصریح می کند که هر دانشجو حداکثر دو بار فرصت تلاش برای ورود به رشته های پزشکی و مرتبط را دارد. این به این معنی است که چه شما مستقیماً از طریق PASS اقدام کنید، چه از طریق LAS، در مجموع فقط دو نوبت می توانید در فرایند انتخاب برای ورود به سال دوم پزشکی و رشته های مرتبط که گاهی به آن “MMOP” می گویند، (مخفف( Médecine, Maïeutique, Odontologie, Pharmacie شرکت نمایید. برای نمونه، ممکن است دانشجویی یک بار از طریق PASS در پایان سال اول اقدام کند و پذیرفته نشود؛ سپس مسیر خود را عوض کرده و در سال بعد به سال دوم یک رشته لیسانس (LAS) برود و دوباره در پایان آن سال برای پزشکی درخواست دهد. یا دانشجویی از ابتدا LAS را انتخاب کند و مثلاً در پایان سال دوم LAS اولین درخواست خود را بدهد و اگر پذیرفته نشد، سال سوم LAS دومین و آخرین شانس خود را امتحان کند. پس برنامه ریزی صحیح مسیر تحصیل بسیار اهمیت دارد تا شانس ها از دست نرود.
کدام مسیر بهتر است؟
نمی توان پاسخ یکسان برای همه متقاضیان داد. مسیر PASS برای کسانی مناسب است که از همان ابتدا مطمئن اند هدف اصلی شان پزشکی (یا سایر رشته های سلامت) است و پایه علمی قوی در دروس علوم پایه مانند بیولوژی دارند، چرا که برنامه PASS فشرده و رقابتی است. در مقابل، LAS برای افرادی مناسب است که تمایل دارند در کنار تلاش برای پزشکی، در رشته ی دیگری نیز پیشرفت کنند تا اگر پزشکی نشد، مسیر جایگزین داشته باشند. به علاوه، ممکن است تعداد ظرفیت پذیرش از مسیر PASS و LAS در هر دانشگاه متفاوت باشد. برخی دانشگاه ها عمده ظرفیت را به PASS اختصاص می دهند و برخی ترکیبی. در مجموع، PASS مسیر مستقیم تری به پزشکی است اما ریسک بیشتری دارد و ریسک آن همان عدم تکرار است؛ درمقابل LAS منعطف تر است اما ورود از آن ممکن است قدری طولانی تر یا با ظرفیت کمتر باشد. در حال حاضر بسیاری از دانشگاه های فرانسه هر دو گزینه را ارائه می دهند و داوطلب می تواند بر اساس توانایی و علایق خود، یکی را در فرم تقاضا انتخاب کند.
ساختار و طول مدت تحصیل در رشته های پزشکی و سلامت
پس از عبور از گردنه رقابتی سال اول و ورود به سال دوم یکی از رشته های پزشکی یا شاخه های مرتبط، دانشجو وارد کورس اصلی حرفه ای آن رشته می شود. بر خلاف نظام آموزشی ایران که معمولاً مدرک دکترای حرفه ای پزشکی به صورت پیوسته اعطا می شود، در نظام آموزش عالی فرانسه دوره های علوم پزشکی به چند مرحله (سیکل) تقسیم شده اند. البته در نهایت مجموع این مراحل یک مسیر پیوسته و حرفه ای را تشکیل می دهد که به دریافت دیپلم دولتی دکترا در آن رشته ختم می شود. در اینجا ساختار کلی هر رشته و مدت زمان معمول تحصیل در آن را مرور می کنیم:
- پزشکی : Médecine دوره کامل پزشکی عمومی در فرانسه تقریباً ۹ سال به طول می انجامد . این شامل سه مرحله است: مرحله اول DFGSM (دیپلم آموزش عمومی علوم پزشکی) که ۳ سال است و در پایان آن معادل مدرک لیسانس علوم پزشکی دریافت می شود؛ مرحله دوم DFASM (دیپلم آموزش عمقی علوم پزشکی) که ۳ سال دیگر است و در پایان سال ششم دانشجویان باید در آزمون ملی رتبه بندی (ECN) شرکت کنند. رتبه کسب شده در این آزمون تعیین می کند دانشجو در کدام تخصص و در کدام شهر ادامه تحصیل خواهد داد. سپس مرحله سوم یا دوره تخصصی (Internat) آغاز می شود که بسته به رشته تخصص بین ۳ تا ۵ سال طول می کشد. در طی دوره انترنی، دانشجویان پزشک به عنوان انترن در بیمارستان مشغول کارآموزی و خدمت با حقوق محدود هستند و پایان نامه ی دکترای حرفه ای خود را نیز می نویسند. در پایان این مرحله (یعنی سال 9ام تا 11ام بر حسب تخصص)، فرد مدرک دکترای دولتی پزشکی (Diplôme d’État de Docteur en Médecine) را دریافت می کند و همچنین دیپلم تخصص در رشته منتخب خود (مثلاً تخصص داخلی، جراحی، پزشکی خانواده و غیره) را کسب می نماید. پس از آن امکان ثبت نام در شورای نظام پزشکی و طبابت مستقل فراهم می شود.
- دندان پزشکی : Odontologie/Chirurgie Dentaire دوره دندان پزشکی در فرانسه حدود ۵ تا ۶ سال است. سال اول مشترک از طریق PASS/LAS و سپس از سال دوم تا سال پنجم دوره اصلی دندان پزشکی طی می شود. در پایان سال پنجم، دانشجویان یک امتحان ملی یا ارزشیابی نهایی می گذرانند. برخی ممکن است برای تخصص های دندان پزشکی (مانند ارتودنسی یا جراحی دهان) وارد دوره رزیدنتی کوتاه مدت شوند که یک سال اضافه خواهد کرد. در نهایت مدرک دیپلم دولتی دکترای جراحی دندان اعطا می شود که معادل دکترای حرفه ای دندان پزشکی است.
- داروسازی : Pharmacie طول دوره داروسازی در فرانسه معمولاً ۶ سال است. سال اول از طریق PASS/LAS و پس از آن ۵ سال در دانشکده داروسازی. پس از سال پنجم، یک امتحان ملی برگزار می شود که تعیین می کند دانشجو آیا مستقیماً مدرک دکترای داروسازی عمومی را بگیرد یا وارد دوره تخصصی (رزیدنتی) سه ساله ی داروسازی بیمارستانی یا تحقیقاتی شود. مدرک نهایی دیپلم دولتی دکترای داروسازی است که پس از دفاع از پایان نامه در سال ششم اعطا می گردد.
- مامایی Maïeutique / : Sage-femme رشته مامایی برای تربیت متخصصان مامایی (کارشناس مامایی) است. این دوره نیز ۵ سال به طول می انجامد که شامل ۱ سال PASS/LAS و سپس 4 سال در مدرسه عالی مامایی وابسته به دانشکده پزشکی می باشد . دانشجویان مامایی در سال های تخصصی آموزش های نظری و کارآموزی های بالینی در بخش های زنان و زایمان بیمارستان ها را می گذرانند و در پایان به دریافت دیپلم دولتی مامایی (معادل کارشناسی ارشد مامایی) نائل می شوند. ماما ها در فرانسه جزو کادر پزشکی محسوب شده و نقش بسیار مهمی در سیستم بهداشت دارند.
- فیزیوتراپی : Masso-kinésithérapie تربیت فیزیوتراپ در فرانسه عمدتاً در مؤسسات آموزش عالی فیزیوتراپی (IFMK) انجام می شود. برای ورود به این مؤسسات نیز از سال ۲۰۲۰ مسیر PASS/LAS یکی از راه های اصلی شده است. در واقع برخی دانشگاه ها اجازه می دهند دانشجویان سال اول PASS یا LAS پس از موفقیت، به مدارس فیزیوتراپی وارد شوند. مدت آموزش فیزیوتراپی 5 سال است که شامل سال اول PASSیا LAS و سپس دروس نظری، عملی و کارآموزی های بیمارستانی می شود. فارغ التحصیلان مدرک دیپلم دولتی فیزیوتراپی دریافت می کنند که معادل مقطع مستر محسوب می شود و مجوز کار به عنوان درمانگر فیزیکی را به آنان می دهد.
رشته های پزشکی در فرانسه پیوستگی عمودی دارند؛ یعنی شما پس از قبولی در سال اول، وارد مسیر حرفه ای می شوید و دیگر نیازی به شرکت در آزمون جداگانه یا اپلای مجدد برای مقاطع بالاتر (مثل کارشناسی ارشد یا دکترا) ندارید. در حقیقت مدرک نهایی یک دکترای حرفه ای است که معادل مقطع دکترا در نظام آموزشی در نظر گرفته می شود. برای مثال، پزشکان و داروسازان در پایان تحصیل عنوان “دکتر” را کسب می کنند. بنابراین می توان گفت ساختار پزشکی در فرانسه نیز به صورت پیوسته تا سطح دکترا (حرفه ای) است، هرچند در مسیر تقسیم بندی هایی وجود دارد که به پیشرفت مرحله ای دانشجو کمک می کند.
یکی از مزایای بزرگ تحصیل در فرانسه مقرون به صرفه بودن آن به خصوص در دانشگاه های دولتی است. دانشگاه های دولتی فرانسه توسط دولت تأمین مالی می شوند و به همین دلیل شهریه ای که از دانشجویان دریافت می کنند بسیار پایین تر از بسیاری از کشورهای دیگر، حتی اروپا است. برای دانشجویان ساکن فرانسه، شهریه ی سالانه دانشگاه های دولتی حدود ۲۰۰ یورو در سال در مقطع لیسانس و ۳۰۰ الی۵۰۰ یورو در مقاطع بالاتر است. این ارقام عملاً نشان می دهد که آموزش عالی دولتی برای شهروندان اروپایی و ساکن فرانسه تقریباً رایگان است. لازم به ذکر است که برخی از دانشگاه ها، دانشجویان خارجی ساکن فرانسه را جزو شهروندان اروپایی محسوب نمیکنند و در این حالت میزان پرداخت شهریه متفاوت خواهد بود.
در پایان، تحصیل در رشته های علوم پزشکی در فرانسه می تواند فرصتی طلایی برای دانشجویان پرتلاش و باانگیزه باشد. سیستم آموزشی فرانسه پزشکانی حاذق، دندان پزشکان و داروسازانی ماهر و پژوهشگرانی توانمند تربیت می کند. هرچند مسیر پیش رو دشوار است و نیاز به اراده و پشتکار فراوان دارد، اما تجربه زندگی و تحصیل در قلب اروپا و دستیابی به مدرک معتبر بین المللی ارزشمند است. بسیاری از ایرانیانی که این مسیر را طی کرده اند اکنون در زمره بهترین متخصصان در حوزه خود هستند یا در سراسر دنیا به خدمت مشغولند.
