تا پیش از سال ۲۰۱۹، یک اصل کلیدی در نظام آموزش عالی فرانسه برابری شهریه برای همهٔ دانشجویان صرف نظر از ملیت بود. بدین معنی که دانشجوی بین المللی خارج از اتحادیه اروپا نیز در یک دانشگاه دولتی، همان مبلغ اندکی را پرداخت می کرد که یک دانشجوی فرانسوی یا اروپایی می پرداخت. این مبالغ که در واقع “هزینه ثبت نام” نام دارند، توسط دولت فرانسه به صورت یارانه ای تنظیم می شوند و فقط بخش کوچکی از هزینهٔ واقعی آموزش را پوشش می دهند. دولت فرانسه بخش اعظم هزینهٔ تحصیل هر دانشجو را تقبل می کند تا آموزش عالی با هزینهٔ کم برای همه فراهم باشد.
برای درک میزان این شهریه های نمادین: در اواسط دههٔ ۲۰۱۰ و تا سال ۲۰۱۸، شهریهٔ سالانه در مقطع کارشناسی حدود ۱۷۰ یورو و در مقطع کارشناسی ارشد حدود ۲۴۰ تا ۲۵۰ یورو بود. حتی در مقطع دکتری نیز کل شهریهٔ سالانه حدود ۳۸۰ یورو بود که رقم بسیار ناچیزی در مقیاس بین المللی محسوب می شود. این ارقام برای تمامی دانشجویان فرانسوی، اروپایی یا غیراروپایی یکسان بود. به عبارت دیگر، تحصیل در دانشگاه های دولتی فرانسه تقریبا رایگان به حساب می آمد و دانشجویان عمدتا فقط همین هزینهٔ ثبت نام و مبلغ اندکی تحت عنوان هزینه خدمات دانشجویی (CVEC) را می پرداختند.
وجود چنین شهریهٔ پایینی یکی از عوامل مهم جذابیت فرانسه برای دانشجویان خارجی بود. بسیاری از دانشجویان از کشورهای مختلف از جمله ایران می توانستند با بودجه ای محدود در فرانسه تحصیل کنند، چرا که شهریه تقریباً ناچیز بود و فقط هزینه های زندگی بخش اصلی مخارج محسوب می شد. این سیاست شهریهٔ اندک، ریشه در سنت و قانون اساسی فرانسه دارد که آموزش رایگان یا کم هزینه را به عنوان یک اصل مطرح می کند. به طور مشخص، در مقدمهٔ قانون اساسی فرانسه بر حق دسترسی برابر به آموزش تأکید شده است. تا سال ها این تفسیر وجود داشت که دریافت شهریه های سنگین در دانشگاه های دولتی می تواند مغایر اصل برابری در دسترسی به آموزش باشد؛ از این رو دولت ها از افزایش شهریه خودداری می کردند. اما این وضعیت در اواخر سال ۲۰۱۸ دستخوش بازنگری شد.
تصمیم جنجالی ۲۰۱۹: افزایش شهریه برای دانشجویان غیراروپایی
در نوامبر ۲۰۱۸، دولت فرانسه از برنامه ای به نام «Bienvenue en France» رونمایی کرد. بخشی از این برنامه، که از سال تحصیلی ۲۰۱۹-۲۰۲۰ به اجرا گذاشته شد، دریافت شهریه های بالاتر از دانشجویان خارجی خارج از اتحادیه اروپا بود. طبق این سیاست جدید، دانشجویان غیراروپایی که از پاییز ۲۰۱۹ به بعد برای نخستین بار در مقاطع مختلف ثبت نام می کنند، مشمول پرداخت شهریهٔ بالاتری شدند که تقریبا ۱۵ تا ۱۶ برابر مبلغ قبلی بود. به طور دقیق:
- در مقطع کارشناسی (Licence) شهریهٔ سالانه برای دانشجویان خارج از اتحادیه اروپا از حدود ۱۷۰ یورو به ۲۷۷۰ یورو افزایش یافت.
- در مقطع کارشناسی ارشد (Master) شهریهٔ سالانه از حدود ۲۴۳ یورو به ۳۷۷۰ یورو افزایش یافت.
- در مقطع دکتری (Doctorat) ابتدا قرار بود افزایش مشابهی اعمال شود اما پس از انتقادهای شدید، دانشجویان مقطع دکتری از این افزایش مستثنی شدند و شهریهٔ دکترا برای دانشجویان خارجی همچنان در حد چندصد یورو باقی ماند.
این تغییرات به این معنی بود که دانشجویان خارجی جدید، برای همان خدمات آموزشی که قبلا با چند صد یورو دریافت می کردند، اکنون باید چند هزار یورو بپردازند. دولت فرانسه استدلال می کرد که حتی این مبالغ جدید نیز تنها حدود ۳۰٪ هزینهٔ واقعی تحصیل را پوشش می دهد (زیرا برآورد می شود دولت سالانه حدود ۱۰ هزار یورو به ازای هر دانشجو هزینه می کند). در نتیجه، به گفتهٔ مسئولان، فرانسه همچنان دوسوم هزینه ها را یارانه می دهد و تحصیل در فرانسه حتی با نرخ های جدید نسبت به کشورهای انگلوساکسون مقرون به صرفه است.
با این حال، این تصمیم به شدت جنجالی و بحث برانگیز شد. منتقدان استدلال می کردند که چنین افزایش شدید شهریه با اصول برابری آموزشی فرانسه در تضاد است و عملا سد بزرگی در برابر دانشجویان مستعد کشورهای در حال توسعه ایجاد می کند. بسیاری نگران بودند که این سیاست، جذابیت دانشگاه های فرانسه را برای دانشجویان خارجی کاهش دهد و موجب افت شدید تعداد آن ها شود.
وضعیت کنونی: شهریه ها چقدر است و کدام دانشگاه ها اعمال می کنند؟
اکنون که چند سال از اجرای طرح «Bienvenue en France» گذشته است، وضعیت شهریهٔ دانشجویان خارجی در فرانسه ترکیبی از تغییر و تداوم است. از یک سو، نرخ های رسمی شهریه برای دانشجویان غیراروپایی افزایش یافته و هر سال اندکی بیشتر هم شده است؛ از سوی دیگر، بسیاری از دانشگاه ها همچنان سیاست معافیت گسترده را ادامه می دهند و همه یا بخشی از دانشجویان خارجی را از پرداخت این مبالغ اضافی معاف می کنند. در نتیجه، بسته به دانشگاه و شرایط هر دانشجو، ممکن است شهریهٔ واقعی پرداختی متفاوت باشد.
برای سال تحصیلی جاری یعنی ۲۰۲۴-۲۰۲۵، ارقام شهریه به طور رسمی به شرح زیر هستند:
- دانشجویان فرانسوی و اتحادیه اروپا: شهریهٔ سالانه تقریباً ۱۸۰ یورو برای مقطع لیسانس، حدود ۲۵۰ یورو برای مقطع فوق لیسانس و حدود ۳۸۰ تا ۴۰۰ یورو برای دکتری است. این مبالغ هر سال با نرخ تورم اندکی تعدیل می شوند. به عنوان مثال از سال 2019 تاکنون تنها چند یورو افزایش یافته اند.
- دانشجویان خارج از اتحادیه اروپا (نرخ رسمی دولتی): شهریهٔ سالانهٔ مقطع لیسانس حدود ۲۸۰۰ یورو و مقطع فوق لیسانس حدود ۳۸۰۰ یورو. مقطع دکتری همچنان بدون تفاوت بوده و حدود ۴۰۰ یورو در سال باقی مانده است.
نکتهٔ مهم اینجاست که نرخ های رسمی فوق در همه جا به یک شکل از دانشجویان خارجی دریافت نمی شود. طبق آخرین آمار منتشرشده تا سال ۲۰۲۳، اکثریت دانشگاه های دولتی فرانسه کماکان شهریهٔ دانشجویان خارجی را عملاً در حد دانشجویان داخلی نگه داشته اند. در حدود نیمی از دانشگاه ها، تمامی دانشجویان غیراروپایی به طور خودکار معافیت دریافت می کنند و همان ۱۷۰ یا ۲۵۰ یورو را می پردازند. در حدود یک چهارم دیگر از دانشگاه ها، بخشی از دانشجویان خارجی معافیت می گیرند؛ مثلاً فقط در مقطع فوق لیسانس یا فقط دانشجویان ممتاز یا مثلاً دانشجویان کشورهای خاص، و باقی باید نرخ های افزایشی را بپردازند. نهایتاً در اقلیت کوچکی از دانشگاه ها یعنی حدودا کمتر از ۲۰٪ دانشگاه ها، تمام دانشجویان غیراروپایی ملزم به پرداخت شهریهٔ کامل اعلام شده هستند و معافیت کلی وجود ندارد. البته حتی در این موارد هم دانشجویان می توانند به طور فردی بر اساس مشکلات مالی درخواست تخفیف یا کمک کنند، ولی دیگر تضمینی وجود ندارد که شهریه شان به نرخ داخلی کاهش یابد.
به طور کلی می توان گفت دانشجویان ایرانی یا سایر کشورهای خارج اتحادیه اروپا در سال ۲۰۲۳ هنوز این شانس را دارند که در بسیاری از دانشگاه های فرانسه با همان شهریهٔ ناچیز چند صد یورویی تحصیل کنند. شرط آن است که دانشگاه مقصدشان جزو آن دسته ای باشد که سیاست عدم افزایش شهریه را اتخاذ کرده است. خوشبختانه تعداد زیادی از دانشگاه های فرانسه، به ویژه دانشگاه های مناطق مرکزی، غربی و جنوبی، چنین رویکردی دارند. مثلا تمامی دانشگاه های منطقه های Pays de la Loire و Centre-Val de Loire شهریهٔ اضافه را دریافت نمی کنند. در مقابل، باید توجه داشت که برخی دانشگاه های بزرگ در پاریس و همچنین تعدادی از دانشگاه های فنی و مدارس مهندسی تصمیم گرفته اند قانون را کامل اجرا کنند. برای نمونه، دانشگاه پانتئون پاریس ۲ و دانشگاه سوربن نوول پاریس ۳ از ابتدا اعلام کردند که شهریهٔ جدید را از همهٔ دانشجویان غیراروپایی خواهند گرفت. همچنین دانشگاه های فناوری نظیر UTT, UTC, UTBM و بعضی دانشگاه های دیگر مانند لیموژ یا لاروشل نیز افزایش شهریه را به طور کامل اعمال کرده اند. بنابراین تجربهٔ دانشجویان می تواند بسته به شهر و دانشگاه بسیار متفاوت باشد: برخی ممکن است سالانه تنها ۲۰۰ یورو بپردازند و برخی دیگر مجبور به پرداخت ۳۰۰۰ یورو شوند.
از منظر دولت و سیاست کلان، اجرای نصفه نیمهٔ مصوبه توسط دانشگاه ها شاید موقتی باشد. برخی مقامات آموزش عالی در فرانسه اذعان کرده اند که عدم دریافت شهریهٔ افزایشی از دانشجویان خارجی در درازمدت راه حل پایداری نیست. به عبارت دیگر، ممکن است اکنون دانشگاه ها به دلایل اخلاقی یا راهبردی تخفیف بدهند، اما انتظار می رود طی سال های آینده آرام آرام همه به سمت اجرای کامل قانون بروند. حتی گفته شده این تحول نوعی انقلاب فرهنگی ده ساله در نظام دانشگاهی فرانسه است؛ یعنی ممکن است حدود یک دهه طول بکشد تا دریافت شهریهٔ بالاتر از دانشجویان خارجی به یک امر عادی و پذیرفته شده تبدیل شود. اکنون که چند سال گذشته، نشانه هایی از این تغییر تدریجی دیده می شود: نسبت دانشجویان خارجی که واقعا شهریهٔ افزایشی را می پردازند هر سال بیشتر شده است؛ هرچند هنوز هم اکثریت از تخفیف برخوردارند. به علاوه، فشارهای مالی بر دانشگاه ها به دلیل کسری بودجه ممکن است آنان را وادار کند که در آینده کمتر بتوانند از شهریهٔ اضافی صرف نظر کنند.
شرایط خاص: چه کسانی می توانند شهریهٔ دانشجویان فرانسوی را بپردازند؟
همان طور که اشاره شد، هنوز هم برخی از دانشجویان بین المللی مشمول پرداخت شهریهٔ عادی هستند. این امر دو حالت کلی دارد: یا به خاطر سیاست های داخلی دانشگاه و اعطای معافیت دسته جمعی، و یا به دلیل واجد شرایط بودن در یکی از استثناهای قانونی. حالت اول بستگی به تصمیم دانشگاه و سیاست های داخلی دانشگاه دارد. حالت دوم شامل مواردی است که حتی طبق مصوبهٔ رسمی دولت، برخی دانشجویان خارجی اصلاً مشمول افزایش شهریه نیستند یا می توانند معاف شوند. مهم ترین این موارد عبارت اند از:
- دانشجویان دارای اقامت بلندمدت فرانسه: اگر یک دانشجوی خارجی کارت اقامت بلندمدت فرانسه را داشته باشد یا بیش از دو سال در فرانسه مالیات پرداخت کرده باشد، از نظر قانونی باید مثل یک مقیم فرانسه تلقی شود و شهریهٔ اضافی ندهد.
- پناهجویان و پناهندگان: دانشجویانی که به عنوان پناهنده یا تحت حمایت subsidiary protection در فرانسه اقامت دارند، همان شهریهٔ عادی را می پردازند و افزایش شامل حالشان نمی شود.
- دانشجویان بورسیهٔ دولت فرانسه: هر دانشجوی بین المللی که برندهٔ بورسیهٔ دولتی فرانسه شود؛ مثل بورسیه های Eiffel یا بورسیه های فرهنگی سفارت، معاف از شهریه است یا شهریهٔ معمولی می پردازد.
نتیجه گیری: فرصت را از دست ندهید
در یک نگاه کلی، سیر تغییرات شهریهٔ دانشگاه های فرانسه از سال ۲۰۱۹ تا کنون نشان می دهد که هزینهٔ تحصیل برای دانشجویان خارجی روندی افزایشی و محدودیت گذار داشته است. اگرچه در حال حاضر بسیاری از دانشگاه ها همچنان با ارفاق و معافیت، اجازه می دهند دانشجویان ایرانی و غیراروپایی با همان شهریهٔ سنتی تحصیل کنند، اما نمی توان اطمینان داشت که این وضعیت در چند سال آینده نیز ادامه یابد. دولت فرانسه به طور رسمی سیاست دریافت شهریه های بالاتر را وضع کرده و دیر یا زود اکثر دانشگاه ها ناگزیر به پیروی کامل از آن خواهند بود. به بیان دیگر، ممکن است پنجرهٔ فرصت برای تحصیل ارزان در فرانسه برای دانشجویان خارجی به تدریج در حال بسته شدن باشد.
برای دانشجویان ایرانی مشتاق به تحصیل در فرانسه، این تحولات حاوی دو پیام مهم است: نخست آنکه هنوز امکان استفاده از مزیت شهریهٔ پایین در فرانسه وجود دارد، پس نباید تصور کنید دوران تحصیل کم هزینه در فرانسه به سر آمده است. دوم آنکه این امکان احتمالا موقتی است و هرچه زمان بگذرد احتمال سخت تر شدن شرایط بیشتر می شود. توصیهٔ ما این است که اگر برنامه ای برای ادامه تحصیل در فرانسه دارید، هرچه زودتر و بدون تعلل اقدام کنید. هر سال تأخیر ممکن است به معنای مواجهه با شهریهٔ بالاتر، شرایط پذیرش سخت تر یا قوانین مهاجرتی محدودکننده تر باشد.
