انواع بورسیههای تحصیلی کشور فرانسه
فرانسه یکی از مقصدهای محبوب برای ادامه تحصیل دانشجویان بینالمللی است. کیفیت بالای آموزش عالی و امکانات پژوهشی در کنار شهریه نسبتاً مقرونبهصرفه دانشگاههای دولتی، بسیاری را به تحصیل در این کشور ترغیب میکند. با این حال، هزینههای زندگی و اخیراً افزایش شهریه برای دانشجویان غیر اروپایی میتواند چالشبرانگیز باشد. خوشبختانه انواع بورسیهها و کمکهزینههای تحصیلی توسط دولت فرانسه، دانشگاهها و موسسات آموزشی، و حتی برنامههای اروپایی برای حمایت از دانشجویان خارجی ارائه میشود. در این مقاله به طور جامع به معرفی انواع بورسیههای تحصیلی در فرانسه میپردازیم و به پرسشهای کلیدی در این زمینه پاسخ میدهیم. بورسیههای دولتی (وزارتها و سفارتها)، بورسیههای دانشگاهها و گراند اِکولها (مدارس عالی)، بورسیههای اتحادیه اروپا (نظیر اراسموس)، و سایر کمکهزینهها را بررسی خواهیم کرد. همچنین مشخص میکنیم که آیا موسسات خصوصی در فرانسه بورسیه میدهند، در مقطع کارشناسی (لیسانس) میتوان بورسیه گرفت یا خیر، چه نوع بورسیههایی برای کارشناسی ارشد و دکتری وجود دارد، شیوه دریافت هر بورسیه چگونه است، و مبلغ تقریبی هر کدام چقدر است.
دستهبندی بورسیههای تحصیلی در فرانسه (نگاه کلی)
به طور کلی، منابع ارائهدهنده بورسیه در فرانسه را میتوان به چند دسته تقسیم کرد:
- بورسیههای دولتی فرانسه: این بورسیهها توسط دولت و نهادهای حکومتی فرانسه تامین میشوند. مهمترین آنها بورسیههایی هستند که از طریق وزارت امور خارجه فرانسه یا مستقیماً توسط سفارتهای فرانسه در کشورهای مختلف اعطا میشوند. حدود ۲۵٪ از بورسیههای دولتی مستقیماً توسط وزارت خارجه و از طریق برنامههایی مانند بورسیههای ممتاز ایفل (Eiffel) در سطح کارشناسی ارشد و دکتری و برنامه اکسلنس-ماژور (Excellence-Major) برای فارغالتحصیلان ممتاز دبیرستانهای فرانسوی در خارج، تامین میشود؛ و مابقی توسط سفارتهای فرانسه در کشورهای گوناگون به دانشجویان اعطا میگردد. این بورسیهها ممکن است هزینه تحصیل، بخش عمدهای از هزینه زندگی یا هر دو را پوشش دهند. برای کسب اطلاعات دقیق درباره بورسیههای دولتی مرتبط با هر کشور، توصیه میشود متقاضیان قبل از شروع فرآیند اپلای و با فاصله کافی از زمان سفر تحصیلی، با بخش فرهنگی سفارت فرانسه در تهران یا دفتر کامپوس فرانس (Campus France) تماس بگیرند. این مراکز شرایط دریافت بورسیه، زمانبندی درخواست و مدارک مورد نیاز را در اختیار متقاضیان قرار میدهند.
- بورسیههای دانشگاهها و گراند اکولهای فرانسه: بسیاری از دانشگاههای دولتی و همچنین مدارس عالی معتبر (Grandes Écoles) برای جذب دانشجویان مستعد بینالمللی، برنامههای بورسیه یا معافیت از پرداخت شهریه دارند. برخی از موسسات آموزش عالی بورسیههای ویژهای برای دانشجویان خارجی که در برنامههای آنها پذیرفته میشوند در نظر گرفتهاند و متقاضیان میتوانند با تماس مستقیم با دفتر روابط بینالملل دانشگاه یا مدرسه موردنظر، از این فرصتها بهرهمند شوند. به بیان دیگر، اکولها و مدارس خصوصی در فرانسه نیز بورسیه ارائه میدهند؛ اگرچه مقدار و تعداد آنها بسته به هر موسسه متفاوت است. برای مثال، دانشگاه علومسیاسی پاریس (Sciences Po) بورسیهای به نام امیلی-بوتمی (Emile-Boutmy) دارد که به دانشجویان غیراروپایی در مقاطع کارشناسی و کارشناسی ارشد کمکهزینه شهریه اعطا میکند، یا مدرسه عالی ENS لیون بورسیهای موسوم به Ampère برای دانشجویان ممتاز کارشناسی ارشد در نظر گرفته است. معمولاً بورسیههای موسسات آموزشی یا به صورت تخفیف در شهریه (Partial/Full Tuition Waiver) و یا کمکهزینه نقدی برای هزینههای زندگی (ماهانه یا سالانه) اعطا میشوند. نحوه درخواست این بورسیهها غالباً همراه با فرآیند پذیرش تحصیلی است (به طور خودکار برای متقاضیان برتر در نظر گرفته میشود) یا از طریق فرم درخواست جداگانه در وبسایت همان دانشگاه/مدرسه انجام میگیرد.
- بورسیههای اتحادیه اروپا و برنامههای بینالمللی: دانشجویانی که قصد تحصیل در فرانسه دارند میتوانند از برنامههای بورس اتحادیه اروپا مثل اراسموس پلاس (Erasmus+) نیز بهره بگیرند. برنامه اراسموس+ توسط اتحادیه اروپا تامین میشود و از جابجایی دانشجویان در اروپا حمایت میکند. اگر دانشجو در قالب یک برنامه تبادل دانشجویی بین دانشگاهها (مثلاً بین دانشگاه مبدأ در کشور خود و یک دانشگاه فرانسوی) به فرانسه بیاید، میتواند بورسیهی اراسموس+ دریافت کند که بخشهایی از هزینه سفر و اقامت او را پوشش میدهد. میزان این کمکهزینه اراسموس بسته به کشور مبدأ و مقصد متفاوت است. (اغلب معادل چند صد یورو در ماه برای هزینههای زندگی به همراه کمک هزینهای برای مخارج سفراست.) دستهای دیگر از بورسیههای تحت حمایت اروپا، بورسیههای برنامه اراسموس موندوس (Erasmus Mundus) است که به صورت رقابتی در سطح جهانی به بهترین دانشجویان جهت گذراندن یک دوره کارشناسی ارشد مشترک در چند کشور اروپایی اعطا میشود. این بورسیه بسیار معتبر معمولاً کل شهریه دوره مشترک را پوشش میدهد و کمکهزینهی ماهانه حدود ۱۰۰۰ یورو به مدت یک یا دو سال به دانشجو پرداخت میکند و علاوه بر آن کمک هزینهای برای سفر بین کشورها نیز ارائه میشود. برای بهرهمندی از Erasmus Mundus، دانشجو باید در یک برنامه کارشناسی ارشد مشترکالمنافع که توسط کنسرسیومی از دانشگاههای اروپایی (از جمله دانشگاههای فرانسوی) ارائه میشود، پذیرفته شود. همچنین در چارچوب اراسموس+، بودجههایی برای تبادل دانشجو با کشورهای خارج از اروپا بر اساس توافقات دوجانبه دانشگاهها وجود دارد که به دانشجویان غیراروپایی اجازه میدهد بخشی از تحصیل خود را در فرانسه انجام دهند؛ این بودجهها نیز هزینه سفر و اقامت کوتاهمدت را تا حدی پوشش میدهد.
در ادامه، جزئیات هر یک از انواع بورسیهها را بر حسب مقطع تحصیلی و پرسشهای متداول بررسی میکنیم.
بورسیه در مقطع کارشناسی (لیسانس) در فرانسه
بورسیههای تحصیلی برای مقطع کارشناسی (Licence) در فرانسه به نسبت مقاطع بالاتر بسیار محدودتر هستند. بیشتر بورسهای دولتی فرانسه متمرکز بر مقاطع کارشناسی ارشد و دکتری است و برای دوره لیسانس گزینههای کمتری وجود دارد. با این حال، چند مسیر برای تأمین مالی تحصیل در مقطع کارشناسی قابل توجه است:
- بورسیههای دولتی خاص کارشناسی: برنامه بورسیه Excellence-Major که توسط آژانس AEFE و با حمایت وزارت امور خارجه فرانسه اجرا میشود، ویژه دانشآموزان ممتاز غیرفرانسوی است که تحصیلات دبیرستان خود را در لیسههای فرانسوی خارج از کشور به پایان رساندهاند. ین بورسیه رقابتی به برترین فارغالتحصیلان مدارس فرانسوی در جهان تعلق میگیرد و هزینه تحصیل آنان را در فرانسه تا پنج سال (کارشناسی و مستر) پوشش میدهد. بنابراین، اگر دانشآموزی مثلاً در مدرسه فرانسوی تهران دیپلم گرفته و جزو رتبههای برتر باشد، میتواند برای بورسیه Excellence-Major اقدام کند. مقدار این بورس شامل کمکهزینه سالانه (برای هزینه زندگی) و معافیت از شهریهٔ اضافی است. نکته: این برنامه بسیار رقابتی است و هر سال تنها تعداد محدودی از کل دنیا برگزیده میشوند.
- بورسیههای سفارت فرانسه: در برخی کشورها، سفارت فرانسه ممکن است به دانشجویانی در مقطع کارشناسی نیز بورس اعطا کند، هرچند اولویت اغلب با مقاطع بالاتر است. این بورسیهها ممکن است شامل دورههای آموزش زبان فرانسه یا سال آمادهسازی نیز بشوند. برای مثال، ممکن است بخش فرهنگی سفارت فرانسه برای تقویت زبان فرانسه متقاضیان، بورسیهٔ یک دوره تابستانی زبان در فرانسه را تامین مالی کند یا در مواردی استثنائی، برای سال اول کارشناسی دانشجویان بسیار ممتاز کمکهزینه در نظر بگیرد. جهت اطلاع، حتماً با سفارت فرانسه یا دفتر کامپوسفرانس در کشور خود مشورت کنید.
- بورسیههای مقطع کارشناسی ارشد در فرانسه اکثر بورسیههای بینالمللی فرانسه متمرکز بر مقطع کارشناسی ارشد (Master) هستند، زیرا دولت و دانشگاهها تمایل دارند دانشجویان برتر را در این مقطع جذب کنند. در ادامه، مهمترین انواع بورسیههای قابل دریافت برای دوره مستر را معرفی میکنیم:
بورسیه ممتاز ایفل :(Eiffel Excellence Scholarship) این برنامه شناختهشدهترین بورسیه دولتی فرانسه برای مقطع مستر است که هر سال توسط وزارت امور خارجه از طریق Campus France اعطا میشود. بورسیه ایفل صرفاً به متقاضیان خارجی مقطع مستر (و شمار محدودی در قالب دکتری کوتاهمدت، که در بخش دکتری شرح داده خواهد شد) تعلق میگیرد و اهداف آن تربیت نخبگان خارجی در رشتههای اولویتدار برای فرانسه است. میزان بورس ایفل در مقطع مستر در حال حاضر ۱۱۸۱ یورو در ماه به عنوان کمکهزینه زندگی است. علاوه بر این، بورسیه ایفل هزینه سفر بینالمللی رفتوبرگشت به فرانسه، هزینه سفرهای داخلی مرتبط با محل تحصیل، بیمه سلامت و فعالیتهای فرهنگی دانشجو را نیز پوشش میدهد.
توجه کنید که بورسیه ایفل شهریه دانشگاه را پوشش نمیدهد ؛ با این حال بیشتر دانشگاههای دولتی فرانسه، دریافتکنندگان بورس ایفل را از پرداخت شهریههای دوره معاف میکنند یا آنها را در ردیف دانشجویان اروپایی قرار میدهند (شهریه ناچیز). شرایط مهم دریافت بورس ایفل این است که سن متقاضی در مقطع مستر حداکثر ۲۵ سال و دارای سوابق تحصیلی درخشان باشد. نکتهی بسیار حائز اهمیت دیگر اینکه دانشجو نمیتواند شخصاً برای این بورسیه درخواست دهد؛ بلکه ابتدا باید پذیرش مشروط یا قطعی یکی از دانشگاهها/موسسات فرانسوی را کسب کند و سپس آن مؤسسه وی را به عنوان نامزد بورس ایفل به Campus France معرفی میکند. بنابراین اگر علاقهمند به بورس Eiffel هستید، لازم است از حدود یک سال قبل از شروع دوره مستر، دانشگاهها و اساتید مرتبط را پیدا کنید و پس از اخذ پذیرش، از آنها بخواهید که پرونده شما را برای ایفل ارسال کنند. مهلت داخلی دانشگاهها جهت ارسال نامزدهای ایفل معمولاً اواخر پاییز (حدود نوامبر/دسامبر) هر سال است.
بورسیههای سفارت (بورس دولت فرانسه در کشور مبدأ): همانگونه که قبلاً ذکر شد، بخش قابل توجهی از بورسیههای دولتی فرانسه توسط سفارتخانههای این کشور در خارج اعطا میشود. اغلب این بورسیهها به دانشجویان مقطع کارشناسی ارشد تعلق میگیرد، خصوصاً در کشورهایی که فرانسه تمایل به گسترش همکاری علمی با آنها دارد. برای مثال، ممکن است سفارت فرانسه در ایران برنامه بورسیهای با مشارکت دولت یا یک بنیاد ایرانی داشته باشد که تعدادی دانشجوی مستعد را برای مستر به فرانسه اعزام کند. شرایط و مبالغ این بورسها بسته به هر کشور متفاوت است؛ اما معمولاً شامل معافیت از پرداخت شهریه در فرانسه (از طریق همان بورسیه یا تعامل سفارت با دانشگاههای فرانسوی) و نیز کمکهزینه کافی برای پوشش هزینههای زندگی (متناسب با هزینه زندگی دانشجویی در فرانسه) است. به عنوان نمونه، سفارت فرانسه در هند برنامهای با نام Charpak دارد که هزینه تحصیل و زندگی چندین دانشجوی هندی در مقطع مستر در فرانسه را تامین میکند. سفارت فرانسه در ایران نیز در گذشته پروژههای مشترک علمی و پژوهشی (مانند برنامه پژوهش مشترک جندیشاپور برای پژوهشگران ارشد و دکتری) داشته است. برای آگاهی از این قبیل فرصتها حتماً باید با بخش فرهنگی سفارت مشورت کرده و در زمانهای اعلامشده مدارک خود را ارائه کنید. فرآیند انتخاب این بورسها معمولاً شامل مصاحبه و بررسی سابقه تحصیلی است.
بورسیههای خود دانشگاهها برای مستر: تقریباً تمامی دانشگاههای برتر فرانسه که برنامههای کارشناسی ارشد بینالمللی (به زبان انگلیسی یا فرانسه) ارائه میکنند، دارای بورس شایستگی برای دانشجویان ممتاز هستند. میزان این کمکهزینهها متفاوت است. برای مثال، دانشگاه Paris-Saclay سالانه حدود ۱۶۰ بورس مستر بینالمللی اعطا میکند که مبلغ هر یک ۱۰٫۰۰۰ یورو در سال تحصیلی است؛ یا دانشگاه سوربن بورسهایی دارد که میتواند ۵۰٪ تا ۱۰۰٪ شهریه دورههای معینی را تخفیف دهد. در دانشگاههای هنر و معماری نیز بعضاً بورسهای استعداد هنری به دانشجویان خارجی تعلق میگیرد. برای درخواست این نوع بورسیهها معمولاً یا هنگام اپلای تحصیلی باید تمایل خود را اعلام کنید و انگیزهنامه یا مدارک اضافه ارائه دهید، یا پس از پذیرش، فرم جداگانهای تکمیل نمایید. توجه داشته باشید که سایت Campus France یک ابزار جستجو به نام Campus Bourses ارائه داده که فهرستی از همه بورسهای دانشگاهی را نیز شامل میشود و میتوان با فیلتر کردن بر اساس مقطع مستر، گزینههای موجود را مشاهده کرد.
بورسیههای مقطع دکتری در فرانسه
تحصیل در مقطع دکتری (Doctorat) در فرانسه معمولاً با نوعی حمایت مالی همراه است، چرا که بیشتر دانشگاههای فرانسه ثبتنام دانشجوی دکتری بدون تامین مالی را مجاز نمیدانند. در واقع، اگر شما موفق به پذیرش در دوره دکتری در فرانسه شوید، به احتمال زیاد از یکی از روشهای زیر تامین مالی خواهید شد:
- قرارداد دکتری (Contrat Doctoral) : رایجترین شیوه تامین مالی دکتری در فرانسه، داشتن یک قرارداد دکتری است. این قرارداد یک نوع استخدام سهساله به عنوان پژوهشگر/دستیار آموزشی در دانشگاه یا مرکز پژوهشی است که در چارچوب آن دانشجوی دکتری روی پایاننامه خود کار میکند و حقوق ماهانه دریافت مینماید. وزارت آموزش عالی فرانسه بودجه این قراردادها را تامین میکند و دانشکدههای دکتری هر دانشگاه بر اساس ظرفیت و بودجه پژوهشی خود، آنها را به دانشجویان دکتری جدید اعطا میکنند. میزان حقوق قرارداد دکتری طبق مصوبه دولت تعیین میشود (حداقل حدود ۱۸۰۰ یورو brut در ماه که خالص آن حدود ۱۴۰۰ یورو میشود و در صورت انجام وظایف آموزشی مقداری افزایش مییابد). برای بهدست آوردن یک موقعیت دکتری با قرارداد، معمولاً باید مستقیماً با اساتید و آزمایشگاههای مرتبط مکاتبه کنید و پس از یافتن استاد راهنما، در فراخوان پذیرش دکتری دانشگاه شرکت کنید. پروپوزال تحقیقاتی، توصیهنامهها و معدل مقطع قبلی شما نقش مهمی در کسب این موقعیتها دارد.
- بورسیههای دکتری دولت فرانسه (برنامه ایفل و سفارتها): دولت فرانسه برخی بورسیههای خاص برای دکتری نیز تدارک دیده است. بورسیه ایفل در volet دکتری به دانشجویان دکترای خارجی که بخشی از رساله خود را به صورت cotutelle (همراهنمایی) یا codirection بین یک دانشگاه خارجی و یک دانشگاه فرانسوی انجام میدهند تعلق میگیردgouv.frdiplomatie.gouv.fr. این بورسیه در اصل یک فرصت مبادلهای است که به دانشجوی دکتری اجازه میدهد حداکثر ۱۲ ماه در فرانسه پژوهش کند (ترجیحاً در سال دوم یا سوم دکتری خود). مبلغ بورس ایفل دکتری از ژانویه ۲۰۲۴ به ۱۸۰۰ یورو در ماه افزایش یافته است و مانند بخش مستر، هزینه سفر و بیمه را نیز پوشش میدهد. شرایط سنی برای volet دکتری ایفل حداکثر ۳۰ سال است. روند درخواست آن نیز شبیه بخش مستر است؛ یعنی باید دانشگاه فرانسوی میزبان، پرونده پژوهشگر را کاندید کند.
- بورسیهها و حقوق پژوهشی از سازمانهای علمی: نظام پژوهش فرانسه متشکل از سازمانهای تحقیقاتی متعددی مانند CNRS، INRAE، INSERM، IRD و غیره است. این سازمانها هر سال بودجههایی را برای پروژههای دکتری در موضوعات اولویتدار تخصیص میدهند. گاهی یک استاد راهنما از یکی از این سازمانها گرنت پژوهشی دارد و میتواند از محل آن allocation دکتری برای یک دانشجو فراهم کند. این حالت از دید دانشجو تفاوتی با قرارداد دکتری ندارد (در نهایت همان حقوق و شرایط استخدام پژوهشی ارائه میشود) ولی منبع مالی آن متنوع است.
جمعبندی
در این مقاله به تفصیل دیدیم که انواع بورسیههای تحصیلی برای مقاطع مختلف در کشور فرانسه وجود دارد. بورسیههای دولتی فرانسه (از طریق وزارت خارجه و سفارتها) بخش مهمی از این حمایتها را تشکیل میدهند که برای دانشجویان مستعد از سراسر جهان در نظر گرفته شدهاند. برنامههایی نظیر بورسیه ایفل امکان تحصیل رایگان (تقریباً) و دریافت کمکهزینه ماهانه را برای دوره کارشناسی ارشد فراهم میکنند و بورسیههای سفارت نیز مسیر دیگری برای تامین هزینههای تحصیل در فرانسه هستند. اگرچه در مقطع کارشناسی بورسیهها محدودترند، ولی برای دانشجویان ممتاز همچنان شانسهایی مثل برنامه Excellence-Major یا تخفیفهای دانشگاهی وجود دارد. در مقطع کارشناسی ارشد و دکتری، تنوع بورسیهها بسیار بیشتر است و از بورسهای دولتی تا قراردادهای استخدامی پژوهشی را شامل میشود. پاسخ پرسش آیا اکولها و مدارس عالی خصوصی بورسیه میدهند؟ نیز روشن شد که بله، بسیاری از این مؤسسات برای رقابت بینالمللی، بودجههایی را به جذب دانشجویان غیرفرانسوی اختصاص میدهند.
